Ngân sách nhà nước là công cụ tài chính quan trọng bậc nhất để Nhà nước thực hiện các chức năng kinh tế – xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển bền vững đất nước. Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng, yêu cầu quản lý tài chính công minh bạch, hiệu quả và kỷ luật tài khóa ngày càng được đặt ra cao hơn.

Luật Ngân sách nhà nước năm 2015, sau gần 10 năm thực thi, đã bộc lộ một số hạn chế nhất định trước những biến động mới của kinh tế – xã hội, đặc biệt là tác động của dịch bệnh, thiên tai, biến động kinh tế toàn cầu và yêu cầu cải cách thể chế tài chính công. Trên cơ sở đó, Quốc hội đã ban hành Luật Ngân sách nhà nước năm 2025, với nhiều nội dung sửa đổi, bổ sung quan trọng.

Luật năm 2025 không chỉ kế thừa các nguyên tắc nền tảng của pháp luật ngân sách trước đây mà còn thể hiện tư duy quản lý ngân sách hiện đại, hướng tới kỷ luật tài khóa chặt chẽ hơn, phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn và tăng cường vai trò giám sát của Quốc hội và xã hội. Bài viết dưới đây sẽ phân tích một số điểm mới tiêu biểu của Luật Ngân sách nhà nước năm 2025.

1. Điểm mới về nguyên tắc cân đối ngân sách nhà nước

(Căn cứ: Điều 7 Luật Ngân sách nhà nước năm 2025)

• Quy định rõ hơn mối quan hệ giữa thu, chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển

So với Luật năm 2015, Khoản 2 Điều 7 Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 đã cụ thể hóa hơn nguyên tắc cân đối ngân sách. Theo đó:

“Ngân sách nhà nước được cân đối theo nguyên tắc tổng số thu từ thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác phải lớn hơn tổng số chi thường xuyên và góp phần tích lũy ngày càng cao để chi đầu tư phát triển.”

Điểm mới ở đây là luật không chỉ dừng lại ở yêu cầu cân đối thu – chi, mà còn:

• Nhấn mạnh thu phải đủ bù chi thường xuyên;
• Đặt mục tiêu tạo tích lũy cho chi đầu tư phát triển, coi đây là yêu cầu bắt buộc của quản lý ngân sách.

Quy định này nhằm khắc phục tình trạng chi thường xuyên tăng nhanh, làm thu hẹp nguồn lực dành cho đầu tư phát triển trong giai đoạn trước.

• Bội chi ngân sách bị ràng buộc chặt chẽ hơn

(Căn cứ: Khoản 2 Điều 7)

Luật năm 2025 tiếp tục thừa nhận thực tế ngân sách nhà nước có thể còn bội chi, tuy nhiên đặt ra giới hạn chặt chẽ hơn:

“Trường hợp còn bội chi thì số bội chi phải nhỏ hơn số chi đầu tư phát triển.”

Đây là điểm mới mang tính nguyên tắc, thể hiện rõ quan điểm:

• Nhà nước chỉ được vay nợ để đầu tư phát triển, không được vay để chi thường xuyên;
• Bội chi ngân sách phải gắn với các khoản chi có khả năng tạo ra tăng trưởng và nguồn thu trong tương lai.

Quy định này tạo cơ sở pháp lý quan trọng để:

• Kiểm soát nợ công;
• Hạn chế tình trạng sử dụng bội chi cho các khoản chi tiêu ngắn hạn, kém hiệu quả.

• Định hướng tiến tới cân bằng thu – chi ngân sách

(Căn cứ: Khoản 2 Điều 7)

Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 lần đầu tiên đưa ra định hướng rõ ràng:

“Tiến tới cân bằng thu, chi ngân sách.”

Mặc dù đây là mục tiêu dài hạn, song việc ghi nhận trực tiếp trong luật có ý nghĩa:

• Định hướng chính sách tài khóa bền vững;
• Là cơ sở để Quốc hội và xã hội giám sát điều hành ngân sách;
• Thể hiện cam kết giảm dần phụ thuộc vào vay nợ.

• Bổ sung cơ chế xử lý trong trường hợp đặc biệt

(Căn cứ: Khoản 2 Điều 7)

Một điểm mới quan trọng khác là quy định:

“Trường hợp đặc biệt, Chính phủ trình Quốc hội xem xét, quyết định.”

Theo đó:

• Chính phủ không được tự ý vượt khỏi nguyên tắc cân đối ngân sách;
• Mọi ngoại lệ phải được Quốc hội – cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất – quyết định.

Quy định này vừa bảo đảm tính linh hoạt cần thiết trong điều hành ngân sách, vừa duy trì kỷ luật tài khóa và cơ chế kiểm soát quyền lực.

2. Điểm mới về tăng cường kỷ luật tài khóa và trách nhiệm giải trình

(Căn cứ: các Điều 8, 12, 15 và các quy định liên quan)

• Xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể quản lý ngân sách

Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 tiếp tục hoàn thiện quy định về trách nhiệm của:

• Chính phủ;
• Bộ, cơ quan trung ương;
• Ủy ban nhân dân các cấp;
• Đơn vị sử dụng ngân sách.

Các điều khoản liên quan yêu cầu:

• Gắn quyền quyết định ngân sách với trách nhiệm giải trình;
• Làm rõ trách nhiệm pháp lý khi để xảy ra vi phạm trong quản lý, sử dụng ngân sách.

So với Luật năm 2015, quy định mới giảm khoảng trống trách nhiệm, hạn chế tình trạng đùn đẩy hoặc né tránh trách nhiệm.

• Siết chặt nguyên tắc chi ngân sách theo dự toán

(Căn cứ: các điều về chấp hành ngân sách)

Luật năm 2025 tiếp tục khẳng định:

• Chi ngân sách chỉ được thực hiện trong phạm vi dự toán được cấp có thẩm quyền quyết định;
• Hạn chế tối đa các khoản chi ngoài dự toán, chi vượt dự toán.

Điểm mới là việc nhấn mạnh kiểm soát chi thường xuyên, từng bước cơ cấu lại chi ngân sách theo hướng:

• Giảm tỷ trọng chi thường xuyên;
• Tăng tỷ trọng chi đầu tư phát triển.

3. Điểm mới về phân cấp quản lý ngân sách

(Căn cứ: các Điều 9, 30, 32 và các quy định liên quan)

• Làm rõ thẩm quyền ngân sách của từng cấp chính quyền

Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách, trong đó:

• Xác định rõ phạm vi ngân sách trung ương và ngân sách địa phương;
• Quy định cụ thể hơn thẩm quyền quyết định, điều hành và giám sát ngân sách của từng cấp.

Điểm mới là việc gắn phân cấp ngân sách với:

• Phân cấp quản lý nhà nước;
• Năng lực thực tế của từng cấp chính quyền.

• Tăng tính tự chủ của địa phương gắn với trách nhiệm

(Căn cứ: các điều về ngân sách địa phương)

Luật năm 2025 tiếp tục xu hướng tăng quyền tự chủ cho địa phương trong:

• Quản lý và sử dụng ngân sách;
• Chủ động khai thác nguồn thu hợp pháp.

Tuy nhiên, quyền tự chủ này đi kèm với:

• Trách nhiệm cân đối ngân sách;
• Trách nhiệm quản lý nợ và bảo đảm an toàn tài chính địa phương.

4. Điểm mới về công khai, minh bạch ngân sách nhà nước

(Căn cứ: Điều 15 và các điều liên quan)

Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 mở rộng và cụ thể hóa nghĩa vụ công khai ngân sách, bao gồm:

• Nội dung phải công khai;
• Hình thức công khai;
• Thời điểm công khai;
• Trách nhiệm công khai của từng cơ quan, đơn vị.

So với Luật năm 2015, quy định mới:

• Rõ ràng hơn;
• Tăng khả năng tiếp cận thông tin của người dân và xã hội;
• Góp phần phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong chi tiêu công.

5. Điểm mới về bội chi, quản lý nợ công gắn với ngân sách

(Căn cứ: Điều 7 và các quy định có liên quan)

Luật năm 2025 tiếp tục khẳng định mối quan hệ chặt chẽ giữa:

• Bội chi ngân sách;
• Quản lý nợ công;
• An toàn tài chính quốc gia.

Việc ràng buộc bội chi với chi đầu tư phát triển và định hướng cân bằng thu – chi là cơ sở pháp lý quan trọng để:

• Kiểm soát quy mô nợ công;
• Bảo đảm khả năng trả nợ trong dài hạn;
• Tạo dư địa tài khóa cho các tình huống khẩn cấp.

Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 với nhiều điểm mới quan trọng đã đánh dấu bước hoàn thiện đáng kể trong pháp luật tài chính công Việt Nam. Việc cụ thể hóa nguyên tắc cân đối ngân sách, siết chặt kỷ luật tài khóa, tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách mà còn góp phần bảo đảm an toàn tài chính quốc gia trong dài hạn.

Việc triển khai nghiêm túc và đồng bộ Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng nền tài chính quốc gia bền vững, minh bạch và hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.