Trên cơ sở đó, pháp luật Việt Nam ghi nhận và thực hiện nguyên tắc hai cấp xét xử. Theo nguyên tắc này, những bản án hoặc quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật, nếu bị kháng cáo hoặc kháng nghị trong thời hạn luật định, sẽ được Tòa án cấp trên trực tiếp xem xét lại theo thủ tục phúc thẩm. Đối với các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, việc xem xét lại chỉ được thực hiện thông qua các thủ tục đặc biệt như giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.

Từ đó, có thể hiểu nguyên tắc hai cấp xét xử trong tố tụng dân sự là nguyên tắc mang tính định hướng và bắt buộc chung, thể hiện quan điểm của Nhà nước trong việc tổ chức hoạt động tố tụng nhằm bảo đảm cho vụ việc dân sự được giải quyết đúng đắn, khách quan và kịp thời. Theo nguyên tắc này, một vụ việc dân sự được xét xử lần đầu tại cấp sơ thẩm và chỉ có thể được xét xử lại một lần ở cấp phúc thẩm khi có kháng cáo hoặc kháng nghị theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự, qua đó bảo vệ lợi ích của Nhà nước cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan và tổ chức.

Nội dung của nguyên tắc hai cấp xét xử được thể hiện ở các phương diện sau:

– Thứ nhất, các bản án, quyết định giải quyết vụ việc dân sự, cũng như quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ giải quyết vụ án của Tòa án cấp sơ thẩm chưa phát sinh hiệu lực pháp luật ngay sau khi được ban hành. Pháp luật quy định một khoảng thời gian nhất định để đương sự thực hiện quyền kháng cáo và Viện kiểm sát thực hiện quyền kháng nghị. Nếu hết thời hạn luật định mà không phát sinh kháng cáo hoặc kháng nghị thì bản án, quyết định sẽ có hiệu lực pháp luật; ngược lại, vụ án sẽ được xét xử lại theo thủ tục phúc thẩm.

– Thứ hai, bản án và quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm có hiệu lực pháp luật ngay sau khi tuyên và không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục thông thường. Quy định này nhằm bảo đảm tính ổn định và nhanh chóng của hoạt động tố tụng, đồng thời hạn chế tình trạng lạm dụng quyền yêu cầu xét xử lại để kéo dài thời gian giải quyết vụ án.

– Thứ ba, phạm vi xét xử phúc thẩm chỉ giới hạn trong những nội dung bị kháng cáo hoặc kháng nghị và không vượt quá phạm vi giải quyết của bản án sơ thẩm. Tòa án cấp phúc thẩm không xem xét các yêu cầu hoàn toàn mới, bởi điều này sẽ dẫn đến việc đồng thời thực hiện cả chức năng xét xử sơ thẩm và phúc thẩm, làm ảnh hưởng đến việc bảo đảm nguyên tắc hai cấp xét xử.

– Thứ tư, các bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật phải được mọi cơ quan, tổ chức và cá nhân nghiêm chỉnh chấp hành. Về nguyên tắc, những bản án và quyết định này không bị thay đổi hoặc hủy bỏ, trừ các trường hợp đặc biệt được pháp luật quy định. Thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm không được xem là một cấp xét xử độc lập mà chỉ là cơ chế tố tụng đặc biệt nhằm xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật khi phát hiện có sai lầm nghiêm trọng hoặc xuất hiện tình tiết mới quan trọng. Theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam, đương sự không có quyền trực tiếp kháng cáo theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm; thẩm quyền này chỉ thuộc về những người đứng đầu cơ quan Tòa án hoặc Viện kiểm sát theo quy định của pháp luật.