Biện pháp khẩn cấp tạm thời trong tố tụng dân sự
1. Chủ thể có quyền yêu cầu và thời điểm yêu cầu
- Đương sự, người đại diện hợp pháp của đương sự, cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ quyền, lợi ích của người khác có quyền yêu cầu Tòa án áp dụng BPKCTT trong quá trình giải quyết vụ án.
- Trước khi khởi kiện: trong trường hợp do tình thế khẩn cấp, cần bảo vệ ngay chứng cứ hoặc ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra, chủ thể có quyền yêu cầu áp dụng BPKCTT đồng thời với việc nộp đơn khởi kiện (khoản 2 Điều 111).
- Tòa án tự áp dụng (Điều 135) đối với một số biện pháp mang tính nhân thân, bảo vệ người yếu thế (khoản 1 đến khoản 5 Điều 114) khi đương sự không yêu cầu.
2. Các biện pháp khẩn cấp tạm thời
Điều 114 BLTTDS 2015 quy định 17 biện pháp cụ thể và một quy định mở (“biện pháp khác do luật quy định”), có thể chia thành ba nhóm:
Nhóm bảo vệ nhân thân, người yếu thế: giao người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự… cho cá nhân, tổ chức trông nom; buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng; buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khỏe bị xâm phạm; buộc người sử dụng lao động tạm ứng tiền lương, tiền công, tiền bồi thường, trợ cấp…; tạm đình chỉ thi hành quyết định đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, quyết định sa thải; cấm tiếp xúc với nạn nhân bạo lực gia đình.
Nhóm bảo toàn tài sản: kê biên tài sản đang tranh chấp; cấm chuyển dịch quyền về tài sản; cấm thay đổi hiện trạng tài sản; cho thu hoạch, cho bán hoa màu, sản phẩm, hàng hóa; phong tỏa tài khoản tại ngân hàng, tổ chức tín dụng, kho bạc; phong tỏa tài sản ở nơi gửi giữ; phong tỏa tài sản của người có nghĩa vụ; bắt giữ tàu bay, tàu biển.
Nhóm cấm hoặc buộc thực hiện hành vi: cấm hoặc buộc thực hiện hành vi nhất định; cấm xuất cảnh đối với người có nghĩa vụ; tạm dừng việc đóng thầu và các hoạt động liên quan đến đấu thầu.
3. Thủ tục áp dụng
- Hình thức yêu cầu: làm đơn gửi Tòa án có thẩm quyền, kèm chứng cứ chứng minh sự cần thiết phải áp dụng.
- Thời hạn giải quyết (Điều 133): đơn nộp cùng đơn khởi kiện — Chánh án phân công Thẩm phán giải quyết trong 48 giờ kể từ khi nhận đơn; đơn nộp trước khi mở phiên tòa — Thẩm phán giải quyết trong 03 ngày làm việc; yêu cầu tại phiên tòa — Hội đồng xét xử xem xét, quyết định ngay. Nếu không chấp nhận, Tòa án phải thông báo bằng văn bản và nêu rõ lý do.
- Biện pháp bảo đảm (Điều 136): đối với các biện pháp tác động đến tài sản (kê biên, phong tỏa, cấm chuyển dịch, cấm thay đổi hiện trạng…), người yêu cầu phải nộp khoản tiền, kim khí quý, đá quý hoặc giấy tờ có giá do Tòa án ấn định, tương đương với tổn thất có thể phát sinh do áp dụng không đúng.
4. Thay đổi, hủy bỏ, khiếu nại
- Tòa án thay đổi BPKCTT khi biện pháp đang áp dụng không còn phù hợp, và hủy bỏ khi: người yêu cầu đề nghị hủy; người phải thi hành nộp tài sản hoặc có người khác bảo đảm thực hiện nghĩa vụ; nghĩa vụ dân sự chấm dứt; vụ án bị đình chỉ hoặc đã được giải quyết bằng bản án có hiệu lực; căn cứ áp dụng không còn… (Điều 137, 138).
- Đương sự có quyền khiếu nại, Viện kiểm sát có quyền kiến nghị với Chánh án về quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ hoặc không áp dụng BPKCTT trong thời hạn 03 ngày làm việc; Chánh án giải quyết trong 03 ngày làm việc và quyết định này là quyết định cuối cùng (Điều 140, 141).
Kết luận
Biện pháp khẩn cấp tạm thời là công cụ tố tụng quan trọng giúp bảo vệ kịp thời quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự và bảo đảm hiệu quả thi hành án. Tuy nhiên, do tác động trực tiếp đến quyền tài sản và quyền tự do của người bị áp dụng, chế định này đòi hỏi Tòa án và người yêu cầu phải thận trọng, đúng căn cứ, đúng phạm vi để tránh phát sinh trách nhiệm bồi thường.