0236.3650403 (128)

Biện pháp chống trợ cấp theo Hiệp định SCM


 

Trong thương mại quốc tế hiện đại, cạnh tranh giữa hàng hóa của các quốc gia không phải lúc nào cũng diễn ra trên một mặt bằng bình đẳng. Đôi khi, lợi thế giá rẻ của hàng hóa nhập khẩu không xuất phát từ năng lực tối ưu hóa chi phí hay công nghệ vượt trội của doanh nghiệp, mà đến từ những khoản hỗ trợ tài chính hào phóng của chính phủ nước xuất khẩu. Khi bàn tay can thiệp của nhà nước làm bóp méo dòng chảy thương mại tự do và đe dọa sự tồn tại của ngành sản xuất nội địa tại nước nhập khẩu, luật pháp của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) cho phép các thành viên kích hoạt cơ chế phòng vệ đặc thù: Biện pháp chống trợ cấp.

Trợ cấp xanh trong WTO và khuyến nghị cho Việt Nam

1. Khái niệm trợ cấp

Trong ngôn ngữ đời thường, mọi khoản hỗ trợ của nhà nước cho người dân hay doanh nghiệp đều có thể gọi là trợ cấp.Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý của WTO, không phải mọi chính sách ưu đãi của chính phủ đều bị điều chỉnh. Để tránh can thiệp quá sâu vào chủ quyền hoạch định chính sách kinh tế – xã hội nội bộ của các quốc gia, Điều 1 và Điều 2 Hiệp định SCM thiết lập một "bộ lọc" gồm 3 điều kiện tích lũy. Một biện pháp của nhà nước chỉ được coi là trợ cấp thuộc phạm vi điều chỉnh của Hiệp định SCM khi thỏa mãn đồng thời cả 3 yếu tố sau:

1.1. Có sự "đóng góp tài chính" của Chính phủ hoặc Cơ quan công quyền (Điều 1.1(a))

Yếu tố đầu tiên đòi hỏi phải có sự hy sinh hoặc chuyển dịch nguồn lực tài chính từ khu vực công sang khu vực tư. Hiệp định SCM liệt kê 4 hình thức đóng góp tài chính điển hình:

  • Chuyển giao vốn trực tiếp hoặc có khả năng chuyển giao vốn trực tiếp: Bao gồm các khoản cấp phát không hoàn lại, cho vay vốn với lãi suất ưu đãi, góp vốn cổ phần vào doanh nghiệp, hoặc đứng ra bảo lãnh cho các khoản vay thương mại.
  • Bỏ qua hoặc không thu các khoản thu lẽ ra phải thu: Nhà nước miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn thuế nhập khẩu máy móc/nguyên liệu đầu vào, hoặc hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT) vượt quá mức thực tế doanh nghiệp đã nộp. (Lưu ý: Việc miễn hoặc hoàn thuế gián thu đối với hàng xuất khẩu ở mức không vượt quá số thuế đã thu đối với sản phẩm tương tự tiêu thụ nội địa không bị coi là trợ cấp).
  • Cung cấp hàng hóa, dịch vụ hoặc mua hàng hóa: Chính phủ cung cấp điện, nước, khí đốt, đất đai, nguyên liệu thô với mức giá thấp hơn giá thị trường, hoặc thu mua sản phẩm của doanh nghiệp với giá cao bất thường. Ngoại lệ duy nhất ở đây là việc nhà nước đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng chung (như đường cao tốc, cầu cảng, mạng lưới viễn thông công cộng phục vụ chung cho toàn xã hội).
  • Thanh toán thông qua cơ chế tài trợ hoặc ủy thác/chỉ đạo tổ chức tư nhân: Để lách luật, nhiều chính phủ không tự mình xuất quỹ mà giao tiền cho một quỹ trung gian, hoặc dùng quyền lực hành chính chỉ đạo một ngân hàng thương mại, một doanh nghiệp tư nhân thực hiện 3 hành vi nêu trên thay cho mình. Hành vi này vẫn bị coi là đóng góp tài chính của chính phủ.

Bên cạnh 4 hình thức đóng góp tài chính trực tiếp này, Điều 1.1(a)(2) còn mở rộng phạm vi sang bất kỳ hình thức hỗ trợ thu nhập hoặc hỗ trợ giá nào theo nghĩa của Điều XVI Hiệp định GATT 1994 nhằm mục đích làm tăng xuất khẩu hoặc giảm nhập khẩu.

1.2. Mang lại "lợi ích" cho đối tượng nhận hỗ trợ (Điều 1.1(b))

Có sự đóng góp tài chính của chính phủ nhưng chưa chắc đã cấu thành trợ cấp nếu doanh nghiệp không nhận được bất kỳ lợi ích (Benefit) kinh tế thực tế nào. Để đo lường yếu tố này, Án lệ WTO và Điều 14 Hiệp định SCM sử dụng tiêu chuẩn tham chiếu thị trường (Market Benchmark):

"Một khoản đóng góp tài chính của chính phủ chỉ mang lại lợi ích khi nó đặt người nhận vào một vị thế thuận lợi hơn so với khi họ tự đi tìm kiếm nguồn lực tương tự trên thị trường thương mại tự do."

Ví dụ minh họa: Ngân hàng Phát triển thuộc sở hữu nhà nước cho Công ty dệt may X vay 50 tỷ đồng với lãi suất 9%/năm. Nếu tại cùng thời điểm đó, các ngân hàng thương mại tư nhân trên thị trường cũng sẵn sàng cho Công ty X vay một khoản tương tự với lãi suất 9%/năm, thì giao dịch của nhà nước hoàn toàn tuân theo quy luật thị trường Không có lợi ích, do đó không phải là trợ cấp. Ngược lại, nếu lãi suất thị trường đối với hồ sơ tín dụng của Công ty X phải là 13%/năm, thì phần chênh lệch 4% chính là lợi ích mà doanh nghiệp được hưởng.

1.3. Có "tính riêng biệt" (Specificity - Điều 2)

Đây là yếu tố sàng lọc mang tính quyết định. Các chính phủ thường xuyên ban hành những chính sách vĩ mô nhằm cải thiện môi trường kinh doanh chung, chẳng hạn như giảm thuế thu nhập doanh nghiệp đồng loạt cho mọi doanh nghiệp trên cả nước, hay đầu tư nâng cấp hệ thống đào tạo nghề miễn phí. Những chính sách phổ quát này mang lại lợi ích cho toàn bộ nền kinh tế, không tạo ra sự thiên vị lệch lạc nên không bị WTO điều chỉnh.

Hiệp định SCM chỉ kiểm soát những khoản trợ cấp mang tính riêng biệt — tức là chỉ giới hạn khả năng tiếp cận cho một nhóm đối tượng nhất định. Tính riêng biệt được xác định dưới 4 góc độ:

  • Riêng biệt về doanh nghiệp: Chính phủ chỉ định đích danh một doanh nghiệp hoặc một nhóm doanh nghiệp cụ thể được hưởng ưu đãi.
  • Riêng biệt về ngành: Chính sách chỉ áp dụng cho một ngành hoặc một nhóm ngành sản xuất nhất định (ví dụ: gói tín dụng ưu đãi chỉ dành riêng cho ngành sản xuất thép hoặc đóng tàu).
  • Riêng biệt về khu vực địa lý: Chính sách chỉ áp dụng cho các doanh nghiệp đặt trụ sở trong một vùng địa lý nhất định thuộc thẩm quyền của cơ quan cấp trợ cấp (ví dụ: miễn thuế 10 năm chỉ dành cho doanh nghiệp nằm trong một khu kinh tế đặc biệt). (Lưu ý: Nếu chính quyền địa phương tự dùng ngân sách của mình để giảm thuế cho toàn bộ doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh/bang đó thì không bị coi là riêng biệt về địa lý).
  • Tính riêng biệt mặc nhiên: Mọi khoản trợ cấp rơi vào nhóm trợ cấp bị cấm (gắn với xuất khẩu hoặc tỷ lệ nội địa hóa) đều đương nhiên được coi là có tính riêng biệt mà cơ quan điều tra không cần phải chứng minh thêm.

2. Phân loại trợ cấp

Sau khi xác định một chính sách thỏa mãn đủ 3 điều kiện của trợ cấp (Đóng góp tài chính + Lợi ích + Tính riêng biệt),bước tiếp theo là phân loại xem khoản trợ cấp đó nằm ở mức độ vi phạm nào. Học thuật pháp lý quốc tế thường mô hình hóa hệ thống phân loại của Hiệp định SCM như một cột đèn giao thông gồm 3 nhóm:

2.1. Nhóm Đèn Đỏ: Trợ cấp bị cấm (Prohibited Subsidies - Điều 3)

Đây là nhóm trợ cấp bị coi là bóp méo thương mại quốc tế một cách trực diện và nghiêm trọng nhất nên bị cấm tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh. Khi một nước bị phát hiện áp dụng trợ cấp Đèn Đỏ, nước khởi kiện không cần phải chứng minh thiệt hại thực tế phát sinh. Nhóm này gồm 2 loại:

  • Trợ cấp xuất khẩu (Export Subsidies): Là các khoản trợ cấp mà về mặt pháp lý hoặc thực tế phụ thuộc vào thành tích xuất khẩu (ví dụ: thưởng tiền mặt theo kim ngạch xuất khẩu; giảm thuế thu nhập doanh nghiệp dựa trên tỷ lệ doanh thu xuất khẩu; hỗ trợ cước vận tải quốc tế rẻ hơn vận tải nội địa). Phụ lục I của Hiệp định SCM liệt kê chi tiết 12 hình thức trợ cấp xuất khẩu minh họa.
  • Trợ cấp thay thế nhập khẩu / Nội địa hóa (Import Substitution Subsidies): Là các khoản trợ cấp gắn với điều kiện doanh nghiệp phải sử dụng hàng hóa sản xuất trong nước thay vì hàng hóa nhập khẩu (ví dụ: nhà nước trợ giá 10% chi phí sản xuất nếu hãng lắp ráp ô tô sử dụng động cơ sản xuất trong nước thay vì nhập khẩu từ nước ngoài).

2.2. Nhóm Đèn Vàng: Trợ cấp có thể bị đối kháng (Actionable Subsidies - Điều 5 & Điều 6)

Đa số các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế trong nước (như trợ cấp đầu tư nhà máy, ưu đãi tiền thuê đất, hỗ trợ lãi suất sản xuất không gắn với điều kiện xuất khẩu hay nội địa hóa) đều thuộc nhóm Đèn Vàng.

  • Quy chế pháp lý: Các quốc gia thành viên WTO không bị cấm cấp các khoản trợ cấp này. Tuy nhiên, nếu việc trợ cấp gây ra "tác động bất lợi" (Adverse Effects) cho lợi ích của các thành viên WTO khác, nước bị ảnh hưởng có quyền khởi kiện lên WTO hoặc áp thuế chống trợ cấp để tự vệ.
  • Ba biểu hiện của "tác động bất lợi" (Điều 5):
  • Gây thiệt hại cho ngành sản xuất nội địa của một nước thành viên khác.
  • Làm vô hiệu hóa hoặc suy giảm các lợi ích (chẳng hạn cam kết cắt giảm thuế quan) mà nước khác lẽ ra được hưởng theo Hiệp định GATT 1994.
  • Gây tổn hại nghiêm trọng (Serious Prejudice - Điều 6.3) đến lợi ích của thành viên khác (ví dụ: hàng được trợ cấp chiếm lĩnh thị phần của nước khác tại thị trường nước xuất khẩu hoặc tại một thị trường nước thứ ba, hoặc kìm giá/ép giá đáng kể hàng hóa của nước khác).

2.3. Nhóm Đèn Xanh: Trợ cấp không bị đối kháng (Non-actionable Subsidies - Điều 8)

Đây là điểm kiến thức rất dễ gây nhầm lẫn trong các kỳ thi nếu sinh viên không cập nhật hiệu lực pháp lý của điều khoản:

  • Quy định ban đầu: Khi Hiệp định SCM mới ra đời năm 1995, Điều 8 thiết kế một "vùng an toàn" cho 3 loại trợ cấp phục vụ mục tiêu phát triển bền vững và phúc lợi xã hội: (i) Trợ cấp cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D); (ii) Trợ cấp hỗ trợ phát triển các vùng lãnh thổ kém phát triển; (iii) Trợ cấp giúp doanh nghiệp nâng cấp cơ sở vật chất để đáp ứng các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường mới. Nếu đáp ứng các tiêu chí khắt khe tại Điều 8,các khoản trợ cấp này được miễn trừ hoàn toàn khỏi việc bị kiện hay bị áp thuế đối kháng.
  • Tình trạng pháp lý hiện hành: Theo Điều 31 Hiệp định SCM, cơ chế Đèn Xanh tại Điều 8 chỉ được áp dụng thử nghiệm trong 05 năm đầu tiên và đã chính thức hết hiệu lực từ ngày 01/01/2000 do các nước thành viên WTO không đạt được sự đồng thuận để gia hạn. Hệ quả pháp lý là hiện nay WTO không còn tồn tại nhóm trợ cấp Đèn Xanh; mọi khoản trợ cấp cho R&D, vùng khó khăn hay môi trường nếu mang tính riêng biệt đều bị xếp vào nhóm Đèn Vàng và có thể bị điều tra chống trợ cấp như bình thường.

3. Các biện pháp chống trợ cấp

Khi một quốc gia thành viên phát hiện hàng hóa của nước khác được trợ cấp bất hợp pháp gây phương hại đến lợi ích kinh tế của mình, Hiệp định SCM trao cho quốc gia đó một kiến trúc bảo vệ đặc biệt gọi là Cơ chế "Đường đôi" (Dual Track): nước bị ảnh hưởng có quyền lựa chọn theo đuổi con đường đa phương tại WTO, hoặc con đường đơn phương tại cơ quan điều tra quốc gia, hoặc tiến hành đồng thời cả hai con đường.

3.1. Biện pháp giải quyết tranh chấp đa phương tại WTO (Điều 4 & Điều 7)

Thay vì tự đánh thuế ở biên giới, quốc gia bị ảnh hưởng có thể khởi kiện chính phủ nước cấp trợ cấp ra Cơ quan Giải quyết Tranh chấp của WTO (DSB):

  • Đối với trợ cấp Đèn Đỏ (Điều 4 SCM): Quy trình tố tụng được rút ngắn thời gian xuống còn một nửa so với thông thường. Nếu Ban Hội thẩm/Cơ quan Phúc thẩm kết luận đó là trợ cấp bị cấm, nước vi phạm bị buộc phải rút bỏ khoản trợ cấp ngay lập tức trong thời hạn ấn định. Nếu không tuân thủ, nước thắng kiện được WTO cho phép áp dụng biện pháp trả đũa thương mại tương xứng (như nâng thuế nhập khẩu trừng phạt đối với hàng hóa của nước vi phạm).
  • Đối với trợ cấp Đèn Vàng (Điều 7 SCM): Nước khởi kiện phải chứng minh được khoản trợ cấp gây ra "tác động bất lợi". Nếu thắng kiện, nước cấp trợ cấp có nghĩa vụ loại bỏ tác động bất lợi đó hoặc rút bỏ khoản trợ cấp trong vòng 6 tháng. Nếu không thực hiện, nước thắng kiện cũng được quyền áp dụng biện pháp trả đũa thương mại.

3.2. Áp dụng Thuế chống trợ cấp đơn phương (Phần V Hiệp định SCM)

Trên thực tế, quy trình kiện tụng tại DSB thường kéo dài nhiều năm và chỉ giải quyết được tương lai chứ không bù đắp thiệt hại tức thời cho doanh nghiệp nội địa. Do đó, các quốc gia thường ưu tiên sử dụng công cụ trực tiếp là Thuế chống trợ cấp (Countervailing Duty - CVD) — một khoản thuế nhập khẩu bổ sung đánh vào hàng hóa được trợ cấp nhằm triệt tiêu lợi thế giá bất công bằng.

A. Ba điều kiện tiên quyết để áp thuế chống trợ cấp

Theo Điều VI GATT 1994 và Phần V Hiệp định SCM (Điều 10 – 23), cơ quan điều tra của nước nhập khẩu chỉ được phép ban hành lệnh áp thuế CVD khi chứng minh đầy đủ 3 yếu tố:

  • Hàng hóa nhập khẩu có được trợ cấp riêng biệt: Biên độ trợ cấp phải vượt qua ngưỡng tối thiểu (De minimis - thường là 1% giá trị sản phẩm đối với nước phát triển, và 2% đối với nước đang phát triển theo Điều 27.10 SCM). Nếu thấp hơn ngưỡng này, vụ điều tra phải chấm dứt ngay lập tức.
  • Ngành sản xuất nội địa bị thiệt hại đáng kể: Ngành sản xuất "sản phẩm tương tự" (Like product) của nước nhập khẩu phải đang gánh chịu thiệt hại vật chất thực tế (Material injury), bị đe dọa gây thiệt hại đáng kể (Threat of material injury), hoặc bị kìm hãm đáng kể sự hình thành của một ngành sản xuất non trẻ (Material retardation).
  • Có mối quan hệ nhân quả (Causal Link): Chính khối lượng hàng nhập khẩu được trợ cấp (và tác động kìm giá/ép giá của chúng) là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại cho ngành sản xuất nội địa. Cơ quan điều tra phải tuân thủ nguyên tắc không quy kết (Non-attribution rule) — tức là phải tách bạch và không được đổ lỗi cho hàng trợ cấp nếu thiệt hại thực chất bắt nguồn từ sự sụt giảm nhu cầu tiêu dùng, công nghệ lạc hậu của doanh nghiệp nội địa hay cạnh tranh từ hàng nhập khẩu không trợ cấp.

B. Quy trình điều tra và áp dụng thuế chống trợ cấp (6 bước)

Một vụ điều tra chống trợ cấp thông thường kéo dài từ 12 đến 18 tháng (Điều 11.11 SCM) với các thủ tục chặt chẽ nhằm ngăn ngừa lạm dụng bảo hộ:

  • Nộp đơn yêu cầu và Kiểm tra tính đại diện (Điều 11): Đơn kiện thường do hiệp hội hoặc các nhà sản xuất nội địa nộp. Cơ quan điều tra chỉ được khởi xướng khi đơn kiện đáp ứng tiêu chuẩn đại diện (Standing test): các nhà sản xuất ủng hộ đơn kiện phải chiếm ít nhất 25% tổng sản lượng nội địa của sản phẩm tương tự, VÀ chiếm hơn 50% tổng sản lượng của nhóm các nhà sản xuất có bày tỏ quan điểm (cả ủng hộ lẫn phản đối).
  • Tham vấn liên chính phủ bắt buộc trước khi khởi xướng (Điều 13): Ngay sau khi tiếp nhận đơn kiện hợp lệ và trước khi ra quyết định khởi xướng điều tra chính thức, nước nhập khẩu bắt buộc phải mời chính phủ nước xuất khẩu tham vấn để làm rõ thông tin và tìm kiếm giải pháp thỏa thuận. Đây là điểm khác biệt lớn nhất về tố tụng so với điều tra chống bán phá giá, bởi trợ cấp là hành vi quản lý công của một quốc gia có chủ quyền.
  • Điều tra sơ bộ và Áp dụng biện pháp tạm thời (Điều 17): Nếu kết luận sơ bộ khẳng định có trợ cấp và thiệt hại, nước nhập khẩu có thể áp dụng thuế chống trợ cấp tạm thời (hoặc yêu cầu đặt cọc/bảo lãnh). Biện pháp tạm thời không được áp dụng sớm hơn 60 ngày kể từ ngày khởi xướng điều tra và chỉ được duy trì tối đa 04 tháng.
  • Thỏa thuận cam kết tự nguyện (Undertakings - Điều 18): Vụ điều tra có thể được đình chỉ hoặc chấm dứt mà không áp thuế nếu: (a) Chính phủ nước xuất khẩu đồng ý xóa bỏ hoặc hạn chế khoản trợ cấp, HOẶC (b) Nhà xuất khẩu tự nguyện cam kết nâng giá bán để triệt tiêu tác động gây thiệt hại.
  • Kết luận cuối cùng và Áp thuế chính thức (Điều 19): Nếu không đạt được cam kết và kết luận cuối cùng khẳng định đủ 3 điều kiện (Trợ cấp + Thiệt hại + Nhân quả), nước nhập khẩu ban hành lệnh áp thuế chính thức.
  • Thời hạn hiệu lực và Rà soát hoàng hôn (Sunset Review - Điều 21): Lệnh áp thuế chống trợ cấp chỉ có hiệu lực tối đa 05 năm. Trước khi hết hạn 5 năm, cơ quan điều tra phải tiến hành "rà soát hoàng hôn" để đánh giá xem việc dỡ bỏ thuế có khiến tình trạng trợ cấp và thiệt hại tái diễn hay không; chỉ khi chứng minh được nguy cơ tái diễn, lệnh áp thuế mới được gia hạn thêm một chu kỳ 5 năm tiếp theo.