1. Mở đầu

Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, tòa án giữ vị trí trung tâm trong hệ thống cơ quan tư pháp, có nhiệm vụ thực hiện quyền tư pháp và bảo vệ công lý. Hệ thống Tòa án nhân dân được tổ chức và hoạt động theo các quy định của pháp luật nhằm bảo đảm việc xét xử độc lập, khách quan và đúng pháp luật.

Trong bối cảnh cải cách tư pháp và sắp xếp lại tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, Quốc hội Việt Nam đã ban hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2025 (Luật số 81/2025/QH15). Luật này được thông qua ngày 24/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, đánh dấu một bước cải cách quan trọng trong tổ chức và hoạt động của hệ thống tòa án.

Những quy định mới đã làm thay đổi đáng kể cơ cấu tổ chức của hệ thống tòa án nhân dân, đồng thời điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của từng cấp tòa án nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện quyền tư pháp và đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội.

Bài luận này phân tích những thay đổi cơ bản về cơ cấu tổ chức và chức năng của tòa án nhân dân các cấp từ sau ngày 01/7/2025, qua đó đánh giá ý nghĩa của những cải cách này đối với hệ thống tư pháp Việt Nam.

2. Những thay đổi mới về cơ cấu tổ chức của Tòa án nhân dân

2.1. Chuyển từ mô hình tòa án bốn cấp sang mô hình ba cấp

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của pháp luật hiện hành là việc tái cấu trúc hệ thống tòa án theo mô hình ba cấp, thay thế mô hình bốn cấp trước đây.

Trước ngày 01/7/2025, hệ thống tòa án gồm:

• Tòa án nhân dân tối cao
• Tòa án nhân dân cấp cao
• Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương
• Tòa án nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh

Tuy nhiên, theo quy định mới, hệ thống tòa án được tổ chức lại thành ba cấp gồm:

• Tòa án nhân dân tối cao
• Tòa án nhân dân cấp tỉnh
• Tòa án nhân dân khu vực

Việc thay đổi mô hình này đồng nghĩa với việc chấm dứt hoạt động của tòa án nhân dân cấp cao và tòa án nhân dân cấp huyện, đồng thời thành lập hệ thống tòa án nhân dân khu vực thay thế cho các tòa án cấp huyện trước đây.

Cải cách này nhằm giảm bớt các tầng nấc trung gian trong hệ thống tư pháp, từ đó tăng hiệu quả quản lý và nâng cao chất lượng xét xử.

2.2. Thành lập hệ thống Tòa án nhân dân khu vực

Một điểm mới đáng chú ý là việc thành lập tòa án nhân dân khu vực, thay thế cho các tòa án cấp huyện trước đây.

Theo các quy định mới, hệ thống tòa án khu vực được hình thành trên cơ sở sắp xếp lại các tòa án cấp huyện. Cụ thể, 355 tòa án nhân dân khu vực được thành lập từ việc tổ chức lại 693 tòa án nhân dân cấp huyện trước đây.

Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền xét xử sơ thẩm đối với phần lớn các vụ án và vụ việc thuộc thẩm quyền của tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng. Việc tổ chức theo khu vực giúp:

• Tập trung nguồn lực xét xử
• Nâng cao tính chuyên môn của thẩm phán
• Bảo đảm hiệu quả giải quyết các vụ việc tư pháp

Đây là bước cải cách quan trọng nhằm hiện đại hóa tổ chức tòa án và phù hợp với xu hướng tổ chức tòa án ở nhiều quốc gia.

2.3. Thành lập các tòa chuyên trách và tòa chuyên biệt

Luật mới cũng có những điều chỉnh quan trọng liên quan đến tòa chuyên trách và tòa chuyên biệt trong hệ thống tòa án.

Trước đây, pháp luật từng đề xuất thành lập các tòa sơ thẩm chuyên biệt như tòa phá sản, tòa sở hữu trí tuệ hoặc tòa hành chính. Tuy nhiên, quy định mới không tổ chức các tòa này như một cấp tòa án riêng mà tổ chức thành các tòa chuyên trách trong một số tòa án nhân dân khu vực lớn.

Ngoài ra, pháp luật còn quy định việc thành lập tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế ở Việt Nam nhằm giải quyết các tranh chấp tài chính, thương mại quốc tế.

Những thay đổi này cho thấy xu hướng tăng cường chuyên môn hóa trong hoạt động xét xử, đặc biệt đối với các lĩnh vực kinh tế và thương mại phức tạp.

3. Những thay đổi về chức năng và thẩm quyền của các cấp tòa án

3.1. Thay đổi chức năng của Tòa án nhân dân tối cao

Trong mô hình tổ chức mới, Tòa án nhân dân tối cao tiếp tục là cơ quan xét xử cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Tuy nhiên, do việc bãi bỏ tòa án nhân dân cấp cao, tòa án tối cao được giao thêm một số nhiệm vụ quan trọng, bao gồm:

• Xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự mà bản án sơ thẩm của tòa án cấp tỉnh chưa có hiệu lực pháp luật và bị kháng cáo hoặc kháng nghị.
• Thực hiện giám đốc thẩm và tái thẩm đối với các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của tòa án cấp dưới.
• Hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật và phát triển án lệ.

Bên cạnh đó, số lượng thành viên của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cũng được tăng lên nhằm đáp ứng khối lượng công việc ngày càng lớn.

3.2. Thay đổi chức năng của Tòa án nhân dân cấp tỉnh

Theo quy định mới, Tòa án nhân dân cấp tỉnh có những thay đổi đáng kể về nhiệm vụ và thẩm quyền.

Thứ nhất, Tòa án nhân dân cấp tỉnh chỉ thực hiện xét xử sơ thẩm đối với các vụ án hình sự, thay vì xét xử sơ thẩm nhiều loại vụ việc như trước đây.

Thứ hai, Tòa án nhân dân cấp tỉnh được trao thêm thẩm quyền giám đốc thẩm và tái thẩm đối với các bản án đã có hiệu lực pháp luật của tòa án khu vực khi có kháng nghị theo quy định của pháp luật.

Thứ ba, chánh án tòa án cấp tỉnh có thêm quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm đối với các bản án của tòa án khu vực.

Những thay đổi này giúp tăng cường vai trò kiểm tra, giám sát hoạt động xét xử của cấp tòa án khu vực.

3.3. Chức năng của Tòa án nhân dân khu vực

Trong mô hình tổ chức mới, Tòa án nhân dân khu vực trở thành cấp tòa án trực tiếp giải quyết phần lớn các vụ việc phát sinh trong xã hội.

Tòa án khu vực có các nhiệm vụ chủ yếu sau:

• Xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh thương mại, lao động và hành chính theo quy định của pháp luật.
• Thực hiện một số nhiệm vụ tư pháp khác theo quy định của pháp luật.
• Có quyền kiến nghị chánh án tòa án cấp tỉnh hoặc chánh án tòa án tối cao xem xét kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm đối với các bản án có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Với vai trò là cấp xét xử sơ thẩm chủ yếu, tòa án khu vực giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân.

4. Ý nghĩa của những thay đổi trong hệ thống tòa án

Những thay đổi về cơ cấu và chức năng của hệ thống tòa án từ ngày 01/7/2025 có nhiều ý nghĩa quan trọng.

Thứ nhất, việc tổ chức lại hệ thống tòa án theo mô hình ba cấp giúp tinh gọn bộ máy tư pháp, giảm bớt các cấp trung gian và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực tư pháp.

Thứ hai, việc thành lập tòa án khu vực góp phần nâng cao chất lượng xét xử sơ thẩm, tập trung nguồn lực và đội ngũ thẩm phán có trình độ chuyên môn cao.

Thứ ba, sự điều chỉnh thẩm quyền giữa các cấp tòa án giúp phân công rõ ràng hơn chức năng xét xử và giám sát tư pháp, từ đó nâng cao tính hiệu quả của hệ thống xét xử.

Cuối cùng, việc phát triển các tòa chuyên trách và tòa chuyên biệt phù hợp với yêu cầu giải quyết các tranh chấp ngày càng phức tạp trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

5. Kết luận

Từ ngày 01/7/2025, hệ thống tòa án nhân dân Việt Nam đã có những thay đổi quan trọng về cơ cấu tổ chức và chức năng hoạt động theo quy định của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2025.

Những cải cách này thể hiện rõ xu hướng tinh gọn bộ máy, tăng cường chuyên môn hóa và nâng cao hiệu quả thực hiện quyền tư pháp. Việc chuyển sang mô hình tòa án ba cấp, thành lập tòa án khu vực và điều chỉnh thẩm quyền giữa các cấp tòa án được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng xét xử, bảo vệ công lý và củng cố niềm tin của xã hội đối với hệ thống tư pháp.

Trong thời gian tới, việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực của đội ngũ thẩm phán sẽ là yếu tố quan trọng để bảo đảm hệ thống tòa án hoạt động hiệu quả, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.